Ojcowie projektu moonshot

Pasadena, późne lata 30. XX wieku. Młody samouczek chemik Jack Parsons wystrzeliwuje domowej roboty rakiety w kanionie Arroyo Seco w pobliżu Los Angeles. W nocy zanurza się w świat ezoteryzmu, a wkrótce zaczyna korespondować z angielskim okultystą Aleisterem Crowleyem.

Kilka dekad później, osiągnięcia Parsonsa pomogą ludzkości w podróżach w kosmos. Stanie się jednym z założycieli Laboratorium Napędu Odrzutowego (JPL), a jego wkład w rakietnictwo stanie się podstawą amerykańskiego programu kosmicznego. Krater po drugiej stronie Księżyca zostanie nazwany jego imieniem.

Pomysły, które zmieniają świat, niemal zawsze rodzą się na peryferiach — wśród ludzi, których ich współcześni uważają za ekscentryków. Badamy, jak herezja staje się normą i dlaczego pionierzy często pozostają w cieniu rewolucji, które zapoczątkowali.

Laboratorium na obrzeżach

Państwa i korporacje są zainteresowane utrzymywaniem porządku, który je żywi. Eksperyment to ryzyko bez obietnicy natychmiastowego zysku. Dlatego radykalna nowość rzadko pojawia się tam, gdzie skoncentrowana jest władza i kapitał.

Mała społeczność podobnie myślących ludzi nie ma reputacji, której się boi stracić, ani przełożonych, przed którymi wstydziłaby się nie powieść. To, co ma, to wolność do podejmowania świadomych "szalonych" prób. Obrzeża stają się laboratorium przyszłości po prostu dlatego, że mogą sobie pozwolić na popełnianie błędów.

Jack Parsons jest niemal karykaturalnym archetypem takiego outsidera. Urodził się w Los Angeles w 1914 roku i od dzieciństwa pochłaniał fantastykę naukową — od Jules'a Verne'a po magazyn Amazing Stories. Został wydalony z akademii wojskowej za wybuch w toalecie. Wielki Kryzys podważył finanse rodziny: Parsons dorabiał w fabryce prochu Hercules, porzucił studia z powodu braku pieniędzy i nigdy nie uzyskał wyższego wykształcenia.

Zainteresowanie Parsons'a rakietami pojawiło się już w dzieciństwie. Swoje pierwsze eksperymenty rozpoczął w 1928 roku razem z przyjacielem ze szkoły Edem Formanem, a w 1934 roku dołączył do nich student Caltechu Frank Malina. Pod kierunkiem Theodore'a von Kármána, ta trójka poważnie zajęła się rozwojem rakiet. Większość naukowców tamtych czasów uważała rozmowy o lotach w kosmos za fantazję, a za serię niebezpiecznych eksperymentów i wypadków grupa zyskała przydomek "Suicide Squad."

Głównym wynalazkiem Parsons'a był kompozytowy stały materiał pędny: można go było odlewać w wymagany kształt i produkować seryjnie. Silniki na stały materiał pędny rakiety Minuteman i boczne boostery promu kosmicznego wywodzą się z tej technologii. Laboratorium Napędu Odrzutowego powstało z "Suicide Squad" w 1943 roku, a rok wcześniej Parsons został współzałożycielem Aerojet — jednej z filarów amerykańskiego przemysłu wojskowo-kosmicznego.

Według wydawcy i historyka kontrkultury Richarda Metzgera, Wernher von Braun kiedyś wyraził pogląd, że bardziej poprawnie byłoby nazwać Parsonsa "ojcem rakietnictwa."

Dwustronny miecz

W ciągu dnia Parsons był inżynierem. W nocy, okultystą. Kierował kalifornijskim oddziałem Ordo Templi Orientis i wyznawał Thelemę, naukę Crowleya.

W 1946 roku Parsons napisał esej "Wolność jest dwustronnym mieczem," opublikowany tylko w eponimicznej kolekcji w 1989 roku, 37 lat po jego śmierci. To manifest w obronie wolności jednostki przeciwko każdej represyjnej władzy, czy to państwowej, korporacyjnej, czy kościelnej.

Dla Parsonsa wolność to dwustronny miecz: z jednej strony osobista wolność, z drugiej odpowiedzialność. Szczególnie niepokoiła go erozja prywatności. W przedmowie z 1950 roku pisał z goryczą o "przysięgach lojalności," certyfikatach bezpieczeństwa i o tym, jak Senat USA zamienia życie prywatne w kpinę. Nauka, która obiecała uratować świat, została, według jego słów, włożona w kaftan bezpieczeństwa, a jej język zredukowany do jednego słowa — "bezpieczeństwo."

Swoją ostatnią nadzieję pokładał w "twórczej mniejszości."

"Dzisiejsza ignorancja i obojętność są uderzające. Wszystko, co najlepsze w naszej cywilizacji i kulturze, zostało stworzone przez nielicznych ludzi zdolnych do myślenia samodzielnie i działania niezależnie. Reszta jedynie niechętnie ich naśladuje." Gdy większość jest pozbawiona wolności, na horyzoncie pojawia się barbarzyństwo. Ale gdy kreatywna mniejszość rezygnuje z wolności, zaczynają się Ciemne Wieki," — Parsons ostrzegał.

Nadzór, znikająca prywatność, zakład na garstkę dysydentów. Pół wieku później te idee stały się wyznaniem ruchu, który dał światu bitcoina.

Cypherpunks piszą kod

Cypherpunks lat 90. stali się niemal dosłownym uosobieniem "kreatywnej mniejszości" Parsons’a. W 1992 roku matematyk Eric Hughes, inżynier Timothy May i programista John Gilmore założyli listę dyskusyjną o tej samej nazwie, a rok później Hughes opublikował "Manifest cypherpunka" z frazą "cypherpunks piszą kod." Gdy Parsons polegał na mieczu wolności, oni polegali na silnym szyfrowaniu. To z tego środowiska wyrósł bitcoin.

W październiku 2008 roku anonimowy Satoshi Nakamoto opublikował białą księgę pierwszej kryptowaluty, a w styczniu 2009 roku wydobył blok genesis z wbudowanym nagłówkiem z The Times o nowym wsparciu dla banków. W pierwszych latach los projektu decydowało kilku anonimowych użytkowników na forach, a "pieniądz bez państwa" wydawał się zabawką dla geeków. Ale przez ponad dekadę przekształcił się w aktywo notowane na giełdzie: w styczniu 2024 roku amerykańska Komisja Papierów Wartościowych i Giełd, która przez dziesięć lat odrzucała takie wnioski, zatwierdziła jednocześnie 11 spot bitcoin ETF.

Rewolucja kończy się w momencie, gdy jej idee stają się częścią nowego porządku. Wolny internet został zdominowany przez monopolistów platformowych, kod open-source został wbudowany w rozwój korporacyjny, a bitcoin zajął swoje miejsce wśród ulubionych aktywów Wall Street. Sztuczna inteligencja podąża tą samą ścieżką. Jeszcze niedawno była niszową dziedziną badań na peryferiach świata akademickiego, która przetrwała kilka "zim". Dziś rozwinęła się w wyścig o stawki w bilionach dolarów.

Poza formatem

Pionierzy rzadko dożywają, aby zobaczyć, w co przekształcają się ich idee.

Podczas zimnej wojny Parsons został usunięty z pracy tajnej. Odtajnowane dokumenty FBI pokazały, że głównym powodem były jego powiązania z marksistami w Caltech, podczas gdy okultyzm stał się wygodnym pretekstem. Jego kariera załamała się. Parsons utrzymywał się z dorywczych prac: pracował na stacji benzynowej i robił pirotechnikę na potrzeby hollywoodzkich zdjęć.

17 czerwca 1952 roku Parsons zmarł w wieku 37 lat w wyniku eksplozji w swoim domowym laboratorium. Tego samego dnia jego matka, dowiedziawszy się o tym, zażyła śmiertelną dawkę barbituranów. Pierwsze doniesienia prasowe oddały hołd rakiecie, ale w ciągu kilku dni prasa wybuchła mistyczną sensacją. Nagłówek LA Mirror brzmiał: "Zabity naukowiec — kapłan kultu czarnej magii."

Przemysł wolał zapomnieć o swoim niewygodnym założycielu. Historyk kosmosu Roger Launius zauważył, że zespół z Caltech jest znacznie mniej znany niż zespół von Brauna, chociaż pod względem wkładu jest z nim porównywalny. W liście do Maliny von Kármán umieścił Parsonsa na pierwszym miejscu listy osób najważniejszych dla nowoczesnej rakietowości i amerykańskiego programu kosmicznego. A w żargonie inżynierów skrót JPL został rozszyfrowany jako Jack Parsons Lives.

Biograf George Pendle wyjaśnił niski status publiczny Parsonsa przez kulturowe piętno związane z okultyzmem: on, podobnie jak wielu naukowych buntowników, został odrzucony, gdy tylko spełnił swoją rolę.

Pod koniec XX wieku pamięć o nim przetrwała głównie w nazwie krateru po drugiej stronie Księżyca, który otrzymał jego imię w 1972 roku.

Bias przetrwania

Z historii Parsonsa łatwo wyciągnąć zbyt daleko idący wniosek: skoro przyszłość rodzi się na obrzeżach, to każda prześladowana idea jest słuszna. Ale na każdą ideę, która zmienia świat, przypada setki i tysiące nieudanych. Alchemicy nigdy nie nauczyli się przekształcać ołowiu w złoto, wynalazcy maszyny perpetuum mobile nie mogli oszukać praw fizyki, a frenologia pozostała historyczną ciekawostką.

Podobnie było w branży kryptowalut. Dziesiątki projektów obiecywały zrewolucjonizować rynek, zebrały ogromne sumy pieniędzy i zniknęły kilka lat później. Jednym z najsłynniejszych przykładów był EOS: w 2018 roku projekt zebrał ponad 4 miliardy dolarów, ale nigdy nie stał się tym „zabójcą Ethereum”, jak nazywali go jego zwolennicy. Ile z nich zniknęło bez śladu, pokazał ForkLog w osobnej analizie.

Sukces pomysłu zależy od tego, czy technologia działa, czy rozwiązuje rzeczywisty problem i czy ktokolwiek jest gotów zapłacić za jej wdrożenie. Pozycja na peryferiach daje wolność do eksperymentowania, ale sama w sobie niczego nie gwarantuje.

Jeśli cykl jest uniwersalny, warto spróbować go odnieść do teraźniejszości. Dziś kilka peryferii jednocześnie rości sobie prawo do bycia peryferyjnym pomysłem: interfejsy neuronowe, zdecentralizowana nauka (DeSci), państwa sieciowe. Najbardziej wymownym kandydatem jest ruch na rzecz otwartej AI, z jego bohaterami i wspólnym wrogiem w postaci zamkniętych korporacyjnych laboratoriów. W swojej mechanice społecznej jest niemal dosłownie społecznością kryptowalut sprzed dekady.

Historia nie oferuje gotowych prognoz, ale pozwala nam rozpoznać powtarzające się wątki. To, co dzisiaj wygląda jak absurdalna sekta geeków, jutro może stać się przemysłem z państwowymi strategiami i budżetami na biliony dolarów.

Źródło: ForkLog